Układ odpornościowy (immunologiczny) jest jednym z ważniejszych układów w organizmie człowieka1. Rozwój i kształtowanie układu odpornościowego rozpoczyna się już w okresie płodowym i trwa przez całe dzieciństwo oraz okres dojrzewania1. Podstawową jego funkcją jest obrona organizmu przed drobnoustrojami, które mogą prowadzić do rozwoju chorób2. Na prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego wpływ ma szereg czynników środowiskowych1. Co wpływa na odporność? Dlaczego dobra odporność jest tak ważna? Odpowiadamy!

Odporność organizmu – czym jest?

Układ odpornościowy, nazywany inaczej układem immunologicznym, stanowi pierwszą linię obrony przed różnego rodzaju chorobami. W jego skład wchodzą takie elementy jak1:

  • narządy limfatyczne centralne – grasica i szpik kostny,
  • narządy limfatyczne obwodowe – migdałki, wyrostek robaczkowy, śledziona, węzły limfatyczne, grudki limfatyczne samotne i skupione oraz plamki mleczne,
  • naczynia limfatyczne,
  • komórki uczestniczące w reakcjach odpornościowych,
  • substancje produkowane przez komórki układu odpornościowego: cytokiny, przeciwciała, czynniki wzrostu.

Wszystkie te narządy umożliwiają działanie mechanizmów odporności.

Zadaniem układu odpornościowego jest obrona organizmu przed zakażeniem, która polega na rozpoznaniu zagrożenia i wywołaniu reakcji go eliminujących1. Rozpoznaje on i eliminuje różne szkodliwe czynniki w tym drobnoustroje (bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty), białka (np. toksyny), a także nieprawidłowe komórki własne (np. nowotworowe). Ma również zdolność do rozpoznawania obcych cząsteczek, dodatkowo wykazuje tzw. pamięć immunologiczną umożliwiającą wyeliminowanie czynników zawierających niepożądane antygeny przy ponownym kontakcie2.

Rodzaje odporności

Odporność człowieka to wynik wspólnego działania mechanizmów dwóch rodzajów odporności: wrodzonej i nabytej2.

  • Odporność wrodzona (nieswoista) – tworzą ją mechanizmy działające przy każdym kontakcie ze szkodliwym czynnikiem, które uruchamiają ostrą reakcję zapalną hamującą wnikanie chorobotwórczych czynników do organizmu lub prowadzą do ich zniszczenia. Mechanizmy odporności wrodzonej działają bardzo szybko, ale mało precyzyjnie2.
  • Odporność nabyta (swoista) – obejmuje mechanizmy umożliwiające precyzyjne rozpoznawanie antygenów, których struktury niewiele się od siebie różnią. Rozwija się wolniej niż odporność wrodzona, ale po każdym kolejnym kontakcie z danym antygenem coraz bardziej się nasila ze względu na funkcjonowanie tzw. pamięci immunologicznej2.

Układ odpornościowy osiąga pełną dojrzałość w zakresie zdolności obronnych dopiero w wieku 12 lat1.

Odporność – od czego zależy?

Na prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego wpływ ma wiele czynników środowiskowych. Mechanizmy odpowiedzialne za prawidłowy rozwój i odporność zaczynają się kształtować w okresie życia płodowego. Duże znaczenie dla rozwijającego się organizmu ma wtedy odpowiednia diety kobiety ciężarnej, która wpływa na odporność na choroby, a także odpowiedź organizmu w przypadku wystąpienia choroby1.

W momencie przyjścia dziecka na świat rozpoczyna się programowanie postnatalne. To wtedy w organizmie maluszka tworzy się jego własna flora bakteryjna, chroniąca przed patogenami. Ma to miejsce podczas przejścia przez kanał rodny oraz przez kontakt matki z dzieckiem „skóra przy skórze” w pierwszych godzinach po porodzie1. Ponadto ważnym czynnikiem prawidłowego rozwoju układu odpornościowego jest karmienie naturalne1.

Jednym z najważniejszych czynników kształtujących odporność jest więc odpowiedni sposób żywienia. Odpowiednio zbilansowana dieta wzmacnia procesy odpornościowe, zmniejszając tym samym częstość występowania infekcji1.

Możliwe przyczyny osłabionej odporności

Niekiedy dochodzi do zaburzeń układu odpornościowego, przez co nie jest w stanie on chronić przed chorobami zakaźnymi, toksynami i nowotworami. Możliwe przyczyny takich zaburzeń to3:

  • nieregularny tryb życia,
  • niezdrowe odżywianie,
  • stres i napięcie emocjonalne,
  • antybiotykoterapia,
  • picie alkoholu (alkohol szybko przenika do krwi oraz układu limfatycznego i zabija w nich komórki odpornościowe),
  • palenie papierosów (w dymie tytoniowym znajduje się ponad 4 tys. trujących substancji, które dostając się do błon śluzowych, niszczą pierwszą linię naszej obrony przed patogenami
  • deficyt snu,
  • częste podróże i zmiany klimatu.

Odporność – dlaczego warto o nią dbać?

Prawidłowo funkcjonujące procesy odpornościowe zmniejszają częstość występowania infekcji. Z kolei negatywny wpływ czynników środowiskowych na odporność, np. niedobory składników diety stymulujących oraz zwalczających drobnoustroje, mogą zwiększać podatność na zakażenia, powodować cięższy ich przebieg i zwiększać ryzyko występowania powikłań1. Dlatego właśnie warto dbać o odporność każdego dnia.

Jak wzmocnić odporność?

Dla lepszej odporności warto przede wszystkim stosować naturalne sposoby na odporność. Co na odporność najlepiej się sprawdzi? Jednym z czynników o kluczowym znaczeniu dla dobrej odporności jest prawidłowy sposób odżywiania1.

Dla układu immunologicznego bardzo ważna jest odpowiednia podaż witamin, szczególnie A, C, E i D, które oprócz swoich podstawowych ról wykazują również duży wpływ na układ odporności. Dla przykładu witamina D wpływa zarówno na odpowiedź swoistą, jak i nieswoistą, dlatego niedobór witaminy D3 jest czymś, czego należy bezwzględnie unikać, aby nie doszło do pogorszenia odporności1.

Chcąc wzmocnić odporność, nie można zapominać o aktywności fizycznej. Powinno się ćwiczyć co najmniej 3 razy w tygodniu przez ok. 30–60 minut. Wskazana jest każda forma aktywności, w tym m.in. spacerowanie, jazda na rowerze czy pływanie. Nawet półgodzinny energiczny spacer na świeżym powietrzu, pod warunkiem że jest wykonywany codziennie, może korzystnie wpłynąć na naszą odporność3.

Bibliografia:
1. Kościej A., Skotnicka-Graca U., Ozga I., Rola wybranych czynników żywieniowych w kształtowaniu odporności dzieci, Probl Hig Epidemiol 2017, 98(2): 110-117.
2. Marcinkiewicz J., Siedlar M., Fizjologia i podstawy organizacji układu immunologicznego, Medycyna praktyczna dla pacjentów (https://www.mp.pl/podrecznik/pediatria/chapter/B42.166.1. (data dostępu: 2022.06.29.)).
3. Mastalerz L., Od czego zależy odporność?, Medycyna praktyczna dla pacjentów, (https://www.mp.pl/pacjent/dieta/wywiady/90034,od-czego-zalezy-odpornosc) (data dostępu: 2022.06.29.)).

Korzystanie z serwisu nie zastępuje diagnozy lekarza czy konsultacji farmaceuty, zaleceń lekarza, czy farmaceuty co do przyjmowania leków, a także treści ulotki i Charakterystyki Produktu Leczniczego. Dołożyliśmy wszelkich starań, aby opublikowane opracowania były najwyższej jakości i odpowiadały potrzebom czytelników, a również były zgodne z obowiązującymi przepisami i wytycznymi. Nie ponosimy odpowiedzialności za własne decyzje użytkowników, mogące mieć wpływ na ich zdrowie, prowadzoną działalność gospodarczą lub zawodową.

Wielu rodziców zastanawia się, jak wzmocnić odporność dziecka, jak sprawić, by chorowało mniej. Zwykle te pytania nasilają się w okresie jesienno-zimowym, w którym zwykle następuje szczyt zachorowań u dzieci w...